Zaawansowana robotyka i systemy oparte na sztucznej inteligencji w miejscu pracy
Nowe technologie w miejscu pracy tworzą zarówno wyzwania, jak i możliwości. Zaawansowana robotyka i systemy oparte na sztucznej inteligencji nie stanowią tu wyjątku. Analizując obecną literaturę dotyczącą możliwych skutków można dostrzec szereg powtarzających się czynników. Można je sklasyfikować jako fizyczne, psychospołeczne i organizacyjne czynniki. Nie każda technologia prezentuje każdy z tych elementów, a ich wyraz różni się w zależności od przypadku.
Czytaj także: OpenHouse 2025 w TRUMPF Polska — dwa dni innowacji, technologii i inspiracji
Choć badania naukowe dostarczają cennych informacji o wyzwaniach i możliwościach, nie pokazują pełnego obrazu. Analiza doświadczeń z pierwszej ręki pozwala dodać do tych spostrzeżeń dodatkowe niuanse. W ramach badań EU-OSHA nad zaawansowanymi systemami robotycznymi i opartymi na sztucznej inteligencji, wykorzystywanymi do automatyzacji zadań, opracowano 11 studiów przypadków oraz 5 krótkich analiz, koncentrujących się na miejscach pracy, które stosują te technologie.
Wszechstronność zaawansowanych systemów robotycznych i systemów AI to jedna z ich najbardziej znanych cech. Mogą być wykorzystywane w szerokiej gamie środowisk pracy, wspierając i automatyzując liczne zadania. Każde studium przypadku może wiązać się z unikalnymi wyzwaniami i możliwościami, które wymagają indywidualnego podejścia. Niemniej jednak, istnieje szereg powtarzających się możliwości i wyzwań dla BHP związanych z tymi technologiami.
Możliwości
Redukcja obciążenia fizycznego i poprawa zdrowia fizycznego
To najczęściej oczekiwane i doświadczane korzyści związane z zaawansowanymi systemami robotycznymi. Można je osiągnąć poprzez wspieranie pracowników w unikaniu długotrwałych urazów przeciążeniowych, eliminowanie ich z niebezpiecznych środowisk pracy, redukcję obciążenia lub zapobieganie wypadkom. Korzyści te występują głównie w trakcie automatyzacji zadań fizycznych przy użyciu systemu robotycznego. Systemy AI automatyzujące zadania kognitywne nie są dotąd kojarzone z tym efektem.
Obciążenie poznawcze (praca) i zdrowie psychiczne
To kolejna często spotykana możliwość zarówno w przypadku systemów opartych na AI, jak i zaawansowanej robotyki. Efekt ten może przejawiać się na wiele sposobów, np. poprzez zmniejszenie ilości danych analizowanych przez pracownika, optymalizację obciążenia pracą (system eliminuje zbędne powtórzenia zadania lub wstępnie wybiera informacje do wyświetlenia). Zjawisko to szczególnie dotyczy automatyzacji zadań poznawczych przez systemy AI. Jednak także systemy automatyzujące zadania fizyczne mogą pozytywnie wpływać na obciążenie poznawcze i dobrostan pracowników. Dzięki niezawodnej pracy takich systemów pracownik nie musi planować ani wykonywać zadania, a w niektórych przypadkach zmniejsza się również konieczność przewidywania procesów czy angażowania energii umysłowej w monitorowanie bezpieczeństwa podczas realizacji zadania (np. gdy cobot przejmuje podnoszenie ciężkiego elementu).
Zwiększenie różnorodności zadań lub redukcja monotonii
W miejscu pracy to częsta konsekwencja wdrażania zaawansowanej robotyki i systemów AI, co potwierdzają wywiady z pracownikami. Zgodnie z literaturą, systemy te często automatyzują zadania monotonne i powtarzalne. W efekcie pracownikom powierza się ciekawsze lub bardziej wymagające obowiązki, albo zyskują oni więcej czasu na realizację innych zadań. Niektórym firmom przy wdrożeniu technologii towarzyszyła całkowita restrukturyzacja przepływu pracy. W przypadku automatyzacji zadań fizycznych pojawia się też zmiana akcentów — pracownicy częściej realizują zadania poznawcze zamiast fizycznych.
Podnoszenie kwalifikacji pracowników
To kolejna często wskazywana szansa. Wiele firm wykorzystuje wprowadzenie systemów robotycznych lub AI jako okazję do rozszerzenia umiejętności pracowników — nie tylko w zakresie obsługi systemu, ale także w innych obszarach pracy. Dzięki temu zdobywają oni kompetencje uznawane za przyszłościowe. Choć istnieje dyskusja na temat zjawiska utraty umiejętności w wyniku automatyzacji, firmy koncentrują się głównie na doszkalaniu i przekwalifikowywaniu pracowników.
Kontrola nad pracą
W ramach projektowania zadań powinna być utrzymana lub zwiększona po wprowadzeniu autonomicznych systemów. Może to oznaczać np. wcześniejsze przygotowanie materiałów przez system, stworzenie bufora zapasów czy większą swobodę w gospodarowaniu czasem przez pracownika (np. dzięki pojazdom AGV dostarczającym zaopatrzenie bez konieczności osobistego transportu).
Dobrostan pracowników wiąże się z różnymi czynnikami, takimi jak ergonomia, zapobieganie urazom, redukcja ryzyka fizycznego czy ograniczenie monotonii.
Inkluzywność — szczególnie w kontekście automatyzacji zadań fizycznych — może być wspierana przez te technologie, czyniąc miejsca pracy bardziej dostępnymi dla osób o różnych potrzebach.
Redukcja czasu spędzanego przed ekranem to szansa związana głównie z automatyzacją zadań poznawczych. Gdy system AI wstępnie wybiera lub prezentuje informacje w bardziej przejrzysty sposób, zmniejsza się czas pracy przed monitorem, co ogranicza zmęczenie wzroku i czas siedzenia.
Interakcje społeczne — literatura wskazuje na ryzyko izolacji, ale doświadczenia firm pokazują neutralny lub wręcz pozytywny wpływ tych systemów na relacje społeczne. Pracownicy zyskują więcej czasu na współpracę i kontakty osobiste, a w niektórych firmach systemy zostały włączone do struktury społecznej (pracownicy nadawali imiona robotom i traktowali je jak kolegów).
Wyzwania
Najczęściej wskazywanym wyzwaniem jest lęk przed utratą pracy i jego konsekwencje. Choć firmy deklarują, że celem nie jest redukcja zatrudnienia, lecz przenoszenie pracowników do bardziej satysfakcjonujących zadań, obawy te dominują szczególnie w początkowej fazie wdrażania. Poczucie niepewności zatrudnienia wiąże się z ryzykiem depresji, lęku, wyczerpania emocjonalnego i niskiego zadowolenia z życia.
Zwiększone obciążenie poznawcze
To druga strona procesów doszkalania. Pracownicy muszą w krótkim czasie nabywać nowe umiejętności i zmieniać rutynę pracy. Dla części osób jest to trudne wyzwanie, a dodatkowo prowadzi do fragmentacji zadań i częstszego ich przełączania.
Konsolidacja zadań to kolejne wyzwanie — pracownicy mogą mieć do czynienia nie tylko z większą fragmentacją, lecz także z rosnącym obciążeniem poznawczym, co zaburza równowagę obciążeń w ciągu dnia.
Ryzyka fizyczne i środowiskowe związane z pracą z systemami autonomicznymi lub półautonomicznymi pozostają nieuniknione. Choć przeprowadza się oceny ryzyka, zawsze istnieje możliwość awarii, niewłaściwego użytkowania czy błędu ludzkiego.
Strach przed technologią
Pracownicy obawiają się urazów fizycznych, zwłaszcza w początkowej fazie kontaktu z systemem. Z czasem, po własnym doświadczeniu, lęk ten maleje.
Negatywne nastawienie wobec technologii to kolejne wyzwanie. Może wynikać z lęku przed utratą pracy, braku zaufania czy strachu przed urazem. Ponieważ korzystanie z tych systemów jest często obowiązkowe, negatywne postawy mogą obniżać satysfakcję i dobrostan pracowników. Aby zmienić nastawienie, należy zidentyfikować jego źródło i wprowadzić odpowiednie działania.
Nieprzewidywalność często wiązana jest z systemami uczącymi się samodzielnie. Firmy jednak podkreślają, że w obecnych warunkach systemy AI są szkolone na specjalnych zbiorach danych przed wdrożeniem, a ciągłe, niesuperwizowane uczenie się nie jest praktyką powszechną.
Ryzyko utraty kwalifikacji (deskilling) występuje rzadziej, ponieważ firmy zwykle równolegle wdrażają procesy doszkalania i przekwalifikowania. Jednak pewne umiejętności stają się zbędne i przestają być rozwijane.
Potrzeba rozwoju narzędzi oceny ryzyka — obecne narzędzia nie zawsze odzwierciedlają aktualny stan technologii. Firmy wskazują na konieczność tworzenia bardziej elastycznych narzędzi.
Brak wysoko wykwalifikowanego personelu do wdrażania i utrzymania systemów to kolejny problem. Tworzy to nowe zadania wymagające szerokiej edukacji, a proces przekwalifikowania pracowników bywa długotrwały.
Zmiany demograficzne w siłach roboczych pogłębiają wyzwania. W sektorze produkcyjnym starzejąca się kadra przechodzi na emeryturę, a zastępstwa są trudne do znalezienia. Firmy próbują kompensować te braki automatyzacją, co dodatkowo potęguje lęk przed utratą pracy wśród pozostałych pracowników.
Podsumowanie doświadczeń firm
Z doświadczeń firm wynika, że technologie te niosą zarówno szanse, jak i wyzwania dla BHP, ale nie wszystkie mają zastosowanie w każdym przypadku. Niezależne od technologii czynniki, takie jak kultura organizacyjna, mogą wpływać na to, jak dane szanse i wyzwania się ujawniają.
Lista czynników nie jest wyczerpująca, ale stanowi punkt wyjścia do dalszych badań w obszarach słabiej opisanych w literaturze, a także może służyć jako wskazówka dla firm rozważających wdrożenie tych technologii.
Rekomendacje
Wdrażanie zaawansowanej robotyki i systemów AI wiąże się z wyzwaniami, ryzykami i możliwościami w obszarze BHP. Firmy, które wprowadziły te technologie, zgodnie wskazują, że korzyści przeważają nad wyzwaniami i ryzykami.
Najważniejszym wnioskiem jest to, że kombinacja wyzwań i ryzyk różni się w zależności od przypadku. Nie należy zakładać, że wszystkie wdrożenia systemów robotycznych i AI będą identyczne. Czynniki fizyczne, organizacyjne i psychospołeczne pojawiają się na porównywalnym poziomie, ale każdy wyraża się inaczej i wymaga indywidualnego podejścia.
Najtrudniejsze wyzwania dotyczą czynników psychospołecznych — lęku przed utratą pracy i negatywnego nastawienia wobec technologii. Mogą one ograniczać korzyści BHP, a nawet prowadzić do błędów użytkowania systemów.
Otwarte i ciągłe rozmowy z pracownikami, traktowanie ich obaw poważnie i podejmowanie adekwatnych działań to najpewniejszy sposób na przewidywanie i przezwyciężanie tych wyzwań.
Co tydzień otrzymaj od nas porządną dawkę wiedzy o branży przemysłowej!
Porównaj produkty
